EFB-Textarchiv / Deutsche Übersetzung dieses Textes
Autor : Rolf Strasser ©
1995-
Herausgabe: August 2000
Originaltitel: Hexenwahn im Mittelalter
Aus dem Deutschen ins Romanische (Sursilvan) von Beat Coray
L’idea fixa davart las strias el temps medieval
Introducziun
Lein s’imaginar dad esser el temps
medieval, el qual la glieud tier nus era praticamein aunc buca
scolada. Ils pli biars carstgauns eran muort lur paupradad
fatschentai di per di da procurar per lur existenza. En quei
temps ein carstgauns vegni persequitai sco aunc mai, surtut
dunnas. La persecuziun dallas strias ha, per esser exacts, buca
giu liug mo el stgir temps medieval, mobein en emprema lingia
suenter – el temps dalla reformaziun, era numnada
cunterreformaziun. Quei ei è stau la fasa dalla revoluziun
scientifica. Quella ei denton vegnida memia tard ed ha buca pli
saviu tener si l’idea fixa davart las strias. Las strias ein
buca mo vegnidas persequitadas els territoris catolics, mobein
flurevan sil pli ault en certs temps era en loghens protestants.
Entgins fatgs sur dallas ideas fixas davart strias ein aunc pauc
enconuschents ni fan surstar. Perquei duein els vegnir tematisai
cheu.
L’entschatta dall’idea fixa
davart las strias
Per entscheiver stuein nus tschentar la damonda, da tgei ch’ei setracti insumma tier la persecuziun da strias. Il principi ei fetg sempels: dunnas vegnevan inculpadas da far in patg cul giavel. Perquei vegnevan ellas torturadas e messas vi. Sin fundament da documents contemporans stuein nus sortir dil fatg che praticamein tut las executadas seigien stadas innocentas e l’unfrenda d’in moviment histeric dil pievel. En lungatg modern tschintschass ins matei da mobbing. Unfrendas da quei mobbing ein plirs dieschmelli persunas vegnidas, surtut dunnas, per part affons e pli tard era umens, gl’emprem glieud dil stan social bass, suenter era da classas pli aultas. Ei dat en egl che circa la mesadad da tut las execuziuns da strias digl entir mund han giu liug el territori da lieunga tudestga. Entschiet ha l’idea fixa davart strias denton en Frontscha. Ins seregordi en quei connex vid il process dalla Jeanne d’Arc; la purschala dad Orléans ei vegnida numnada sontga 1920 dalla baselgia catolica. Cun mo 20 onns eis ella vegnida barschada sil caset 1431sco heretica. La fin dall’idea fixa davart las strias ha giu liug surtut en Svizra.
Cronicamein schai il punct culminont dalla persecuziun entuorn igl onn 1700. Singuls process sin fundament d’accusaziuns pervia da striegn ha ei bein dau gia entuorn 1000 ed en singuls cass aunc entochen ca. 1900. Sco la davosa stria executada en Svizra ei il cass dalla Anna Göldi vegnius enconuschents. La fumitgasa ei vegnida messa vi a Glaruna la fin 1782 cun la spada, pia mo paucs onns avon che la revoluziun franzosa seigi rutta ora. Quella dueva effectuar ch’igl uorden vegl dall’Europa vegni scuas naven.
Duront tut las fasas dall’idea fixa davart las strias ein las persecuziuns da persunas innocentas vegnidas criticadas per part fermamein. Perquei ha ei dau en singuls territoris dall’Europa insumma neginas persecuziuns da strias ni sil pli bia singulas inquisiziuns senza tortura, suenter las qualas ins ha schau liber puspei ils accusai – per munconza da mussaments. Cheu fruntein nus gia sil problem central dalla persecuziun da strias. Puccaus da striegn selain buca mussar si, perquei che lur consequenzas survargan il saver realisar e cunquei era il saver mussar si. Ch’ei detti aunc oz striegn entras magia nera che caschuna a carstgauns in donn objectiv, vida quei cartessen ozildi aschia ni aschia ils pli biars contemporans buca pli. Ord la Bibla sco era ord la tradiziun da pievels naturals savein nus denton ch’ei dat senz’auter certas praticas magicas che san caschunar a carstgauns in donn real. Cunquei che tals schabetgs selain denton buca mussar si, eis ei buca pusseivel, da vuler giudicar els da dertgiras secularas ni ecclesiasticas. Certas caussas vegnan numnadamein pér alla glisch il giuvenessendi. Dad ina tala perspectiva dil giuvenessendi ein las autoritads ecclesiasticas sco statalas sviadas duront il temps dalla persecuziun da strias. Ellas eran sefundadas leutier sil plaid biblic ch’ins astgi buca tolerar il puccau dil striegn ed han cumbattiu quel. Denton – e cheu schai la caussa centrala – buca cun armas spiritualas, mobein deplazzadamein cun armas secularas. Quei ha giu per consequenza ina catastrofa che commuenta nus aunc oz e che ha disqualificau il cristianissem. Ina consequenza tardiva da quei ei la disfidonza ni schizun il disgust che bia glieud ha aunc oz enviers l’instituziun baselgia, sch’ei vegn tschintschau sur dalla persecuziun da strias ni era sur dallas cruschadas.
La histeria da massa encunter dunnas els tschentaners bauls haveva per gronda part siu origin en ideas paganilas da dieus e demunis. Quellas ein semantenidas els tgaus dils carstgauns era ditg suenter che l’Europa era cristianisada, e per part ein talas ideas aunc oz avon maun. La cristianisaziun dall’Europa ha bein effectuau che bia carstgauns ein daventai cristians, aschia sco era bia auters ch’ein buca vegni sur il status dils pagauns battegiai ora e che levan atgnamein era buca propi. Il cristianissem era la moda da patertgar e da viver che vegneva spitgada ufficialmein, aschia che biars ein s’adattai mo apparentamein, aschia che la cardientscha cristiana veva da concurrenzar cun las ideas animisticas. Ei deva per exempel l’idea che spérts stettien sper las seivs e smanatschien ils carstgauns. Exact da quell’idea deriva il plaid stria (Hexe). Il plaid va anavos sil plaid nordic-vegl per "quella che sesa sper la seiv", hagazussa. En mintga cass ha ei entschiet culla cristianisaziun ch’ins mischedava l’idea dil giavel cun quellas da strias, demunis e nauschaspérts. Ils specialists tschontschan era dalla cristianisaziun dalla cardientscha da demunis antica, celtica, germanica e slavica.
Per part ein certas fuormas dalla magia vegnidas surpridas sapientivamein dalla baselgia dil temps medieval tempriv, per che la populaziun paganila surprendi pli levamein il cristianissem. En mintga cass fageva la populaziun cristianisada responsabels il giavel, mo era las strias per schliat’aura, raccoltas fallidas, spersas, pestilenza ed aschia vinavon. En temps da raccoltas fallidas e donns socials en consequenza da talas, eran talas ideas aunc pli popularas.
Ed igl ei propi aschia che la miseria da grondas part dalla populaziun ei stada in bien terren per promover l’idea fixa davart las strias. Ultra da quei deva ei veramein singuls divinaders, magis dil pievel ed era – il bia fetg pintgas – gruppas che beffegiavan la cardientscha cristiana – per part per spir seludem, per part era cun cults satanics che celebravan lur messas neras cun in crusch messa sil tgau. En in temps ch’ei deva aunc buca gasettas, eran las famas il pli impurtont medium da massa. Ins sa s’imaginar con bia che vegneva inventau e con pauc ch’era verdad. En mintga cass pareva il prighel neu dallas strias e dils striuns bia pli gronds che quei ch’ella era en verdad.
Gia igl onn 1090 ha ei dau a Freising in cass,
tiel qual ins ha barschau al stan dalla Isar treis "femnas
che fagievien l’aura" (Wettermacherinnen) – dil
reminent, lezzaga encunter la voluntad dalla baselgia. Il cass ha
giu liug en vesta all’occupaziun dispiteivla dalla sedia
episcopala. Quei ha purtau ina gronda malsegirtad ed ha caschunau
ch’ins ha encuriu pucconts, empurtava buca tgeinins. A
Freising han ins anticipau quei ch’ei stau il cass in miez
milleni pli tard tiels process encunter las strias. Gia il
suspect da striegn tunscheva per torturar dunnas innocentas e
sfurzar cheutras in confess. Las dunnas schavan valer sut tortura
tut il pusseivel, per saver mitschar dallas peinas. Per ina
sentenzia valeivla giuridicamein duvrava ei in confess, process
che sebasan sin indezis sco quei ch’ins enconuscha oz, deva
ei da gliez temps aunc buc.
Puccaus da striegn vegnevan buca
giudicai dalla baselgia adina tuttina
El temps medieval tumpriv era ei aunc buca previu da castigiar puccaus da striegn culla peina da mort, perquei era la baselgia sedrizzada encunter l’execuziun dallas treis dunnas da Freising. Ins cumbatteva striegn e heresia principalmein cun castitgs dalla baselgia. La baselgia ha ballantschau ditg denter survaletar e bagatellisar l’influenza dil giavel e da striegn. Surtut ella litteratura dalla persecuziun organisada dils heretics, l’inquisiziun, han ins entschiet pli tard a capir l’existenza dil sgol dallas strias sco eveniment real. Sut il sgol dallas strias capevan ins il cavalcar dallas strias atras l’aria sin ina scua. El temps digl illuminissem ei quell’idea setransferida dalla teologia ella litteratura dallas praulas, nua ch’ins anfla ella aunc oz.
La litteratura dall’inquisiziun ei adina
puspei era vegnida tratga tier dad auters per legitimar la
persecuziun da strias, aschia era il cudisch da lezzas uras
enconuschent e derasaus lunsch entuorn cul num
"Hexenhammer" ord la plema digl inquisitur Heinrich
Cramer da 1487. L’arma dalla baselgia per propi encunter il
striegn ei naschida naven dil 13avel tschentaner culla procedura
d’inquisiziun. Ell’inquisiziun menava la medema
instanza che accusava era l’inquisiziun ed ella deva era la
sentenzia. Quei fuss ella giurisdicziun hodierna nunpusseivel.
Pér cun quella procedura ein las execuziuns da schinumnadas
strias ed auters heretichers carschidas. El medem temps schevan
ins tier en Spagna ed en Frontscha la tortura da suspectai,
sch’ei setractava da delicts da capital. Era en
Tiaratudestga han ins entschiet dapi il 14avel tschentaner
d’applicar la tortura era en process criminals seculars.
Direcziun malgesta dil process
Aschi bein ch’ins era orientaus dalla vart ecclesiastica sur dall’existenza da puccaus da striegn, aschia deva ei dalla vart statala all’entschatta dil 15avel tschentaner aunc buca in delict da striegn. La noziun dil striegn duei esser cumparida per l’emprema ga en in process penal davon ina dertgira seculara dil marcau da Lucerna igl onn 1419, pia gia circa 100 onns avon la reformaziun. La noziun dalla stria, quei supponan ils experts, dueigi esser vegnius inventaus pér al concil da Basilea, pia 20 onns suenter il cass da Lucerna. Tenor quei pareri duei il concil haver repriu da niev la noziun dalla stria ed ins hagi empleniu ella cun cuntegns da tema. Ei savess pia senz’auter esser che l’inquisiziun havess inszenau sapientivamein la colligiaziun intellectuala culla noziun vegl-nordica hagazussa, per stigar las temas dil pievel da demunis encunter las schinumnadas strias. Gia descripziuns contemporanas criticavan ch’ei detti buca strias per propi, mobein che quellas seigien in’imaginaziun ideologica dils inquisiturs. Ils inquisiturs s’udevan era tier quels che eran scolai relativamein bein, e cheutras eran els insumma habels da manipular sapientivamein il lungatg.
Suenter la separaziun dalla baselgia entras la reformaziun ein las dertgiras d’inquisiziun dadas ensemen. Per consequenza ein process da striegn vegni menai mo davon dertgiras secularas.
La noziun dil striegn, aschia sco l’inquisiziun veva empleniu cun cuntegn, ei denton buca vegnida acceptada ad interim dallas dertgiras secularas. Gest pervia da quei eis ei buca stau da prever ch’ina idea fixa davart las strias savessi enzacu rumper ora. Igl ei denton vegniu aschia che la procedura penala seculara ha instituziunalisau la tortura. Quella era drizzada gl’emprem encunter attentaders ed assasins da retgs. En mintga cass han ins aviert alla arbitrariadad pli grondas portas entras la tortura, che quei che l’inquisiziun ecclesiastica havess enzacu saviu far. Tuttina exequeva l’inquisiziun sezza era la tortura per sfurzar confessiuns. Sch’ina tala era avon maun, stuevan ils inquisiturs ecclesiastics surdar igl accusau alla dertgira secualara.
Lein examinar empau pli datier la procedura penala encunter persunas inculpadas da haver fatg striegn: igl accusader ei en la posiziun pli ferma. El sa accusar enzatgi sin fundament dad expressiuns da quala persuna ch’ei seigi, emporta buca sche ni con carteivlas ch’ellas ein. Ins sortescha dil fatg ch’igl accusader ageschi ord il quitau visavi il stadi ni la dretga cardientscha e perquei stoppi el buca mussar si si’accusaziun.
Buca schurmegiaus era denton igl accusau; e siu defensur sa per regla buca far frunt encuter la procedura dil cass. Ins enconuscha buca da gliez temps la supposiziun dall’innocenza. Per eruir culla tortura la verdad digl accusau, tunscheva in sempel suspect dil derschader. Ei era dau liber al derschader d’empermetter ad in torturau la veta, e silsuenter tuttina buca tener quell’empermischun, mobein da decider la peina da mort. Pertgei che condemnar alla mort savev’ins mo sch’ina confessiun era fatga. La tortura vegneva perquei applicada aschi ditg, tochen ch’ins veva in confess, era dad in innocent.
Per ch’ina dunna vegni inculpada da ver fatg striegn, tunscheva l’inculpaziun d’enzatgi, emporta buca tgi, per exempel che la dunna pertuccada hagi in schliet num. Pervia da quei san ins s’imaginar che las empremas dunnas truadas sco strias corrispundevan senz’auter empau al maletg modern dalla stria dalla praula. Ei setractava savens da dunnas pli veglias, retratgas, per part era impedidas, che vegnevan suspectadas per consequenza da lur retratgadad e che eran buca schurmegiadas dalla cuminonza d’in vitg.
Els biars cass era la consequenza d’ina tala disfamaziun la tortura e la mort. Sch’enzatgi vegneva els rars cass schaus libers, muort ina tgisa memia pauc exacta ni muort munconza d’in confess, sche mava spert la curella che quella dunna hagi giu da cumparer davon il derschader. Aschia vegneva il num tratgs ella miarda spert e definitiv, quei ch’era in motiv per danovamein vegnir arrestaus, torturaus e la finala executaus. La calumnia cun pregiudezis vegneva surtut promovida entras ordinaziuns ufficialas, tgei acts che seigien da taxar sco cardientschas blauas, magia e striegn. En in avis bavaresc da Maximiliam I. han ins era mess usits valeivels dalla medischina populara sigl index ed ha cheutras scumandau quels. Leutier s’udeva era il far bogn la sera da Nadal encunter la febra ed encunter mal ils dents. Per ils puccaus per propi encunter la cardientscha cristiana han ins giu fixau il castitg sco suonda:
- tgi che cloma ni adura il giaviel directamein, vegn barschaus vivs,
- tgi che cloma il giavel indirectamein, vegn scavazzaus avon che vegnir barschaus,
- tgi che fa in patg cul giavel, finescha sil schafott e la facultad vegn confiscada,
- sch’enzatgi fa striegn e caschuna donn, vegn la condemnada piztgada cun cun zaungas buglientas
avon che vegnir barschada
En instrucziuns specialas pretendeva Maximilian ultra da quei che tut ils subdits seigien obligai d’annunziar mintga suspect sin striegn. Quei avis s’auda tier las pli disgraziadas ordinaziuns ella historia dall’idea fixa davart las strias. Pertgei che cheutras vegnevan ins obligaus d’accusar enzatgi gia tiel pli pign suspect. Ei menava schizun schilunsch che accusai da lur vart inculpavan duront la tortura tgei glieud ch’ei seigi, d’haver fatg striegn, per aschia mitschar dallas dolurs.
Aschia san ins s’imaginar che cura che la persecuziun prendeva tier, ch’era persunalitads da pli aulta classa mavan a finir sil schaffot. Las prescripziuns da Maximilian stuevan vegnir prelegidas da Nadal e da Tschuncheismas giud las scantschalas. La histeria vegneva cun quei buca calmada, mobein anzi gest instigada.
Nua ch’il rudi diabolic denter
persecuziun, inquisiziun, tortura, denunziaziun ed ulteriura
arrestaziun haveva entschiet, calava el buca pli schi spert. La
histeria mava aschi lunsch ch’ils derschaders refusavan
d’insumma tschintschar cullas schinumnadas strias ni da
viver duront il temps dall’inquisiziun ella medema casa. Ins
havess saviu inculpar els pli tard ch’els seigien sez stai
striunai.
Resistenza curaschusa encunter
l’idea fixa davart las strias
Ils adversaris dallas persecuziuns da strias vevan differents motivs. Ils ins era miedis, giurists, scienziai autramein ni era spirituals. Tiels davosnumnai s’udeva era il pader gesuit Friedrich von Spee: el accumpignava pastoralmein las strias ed ei daventaus aschia in perschuadiu adversari dalla persecuziun. El haveva resumau sias enconuschientschas en in cudisch publicaus 1631, per motivs da segirtad denton buca sut siu agen num e senza la lubientscha da siu superiur digl uorden. Quei fuss era stau grev, perquei ch’ins anflava era biars gesuits dalla vart dils adherents dalla persecuziun dallas strias. Il cudisch da Spee che purtava il tetel Cautio Criminalis scuvreva las relaziuns cun logica subtila senza risguard e s’exprimeva aviartamein era enviers ils spirituals e ses frars gesuits.Cunquei che Spee ch’era scolast dalla teologia morala, tschintschava en siu ambient aviartamein davart sias finamiras, era ei gleiti enconuschent, tgi che hagi scret la Cautio Criminalis. L’indignaziun sur da Spee ei denton secalmada cura ch’ei ha dau problems en connex cull’invasiun dils Svedes sut Gustav Adolf. Tuttina ei Spee vegnius tansferius naven da Köln a Trier. Quater onns suenter la publicaziun da siu cudisch eis el morts. Spee era s’infectaus cun tgirar schuldai che vevan la pesta. Malgrad tut las attaccas eis el staus fideivels agl uorden dils gesuits.
Spee han ins dumandau inaga danunder ch’el
hagi gia cavels grischs. El ha giu rispundiu che quei derivi da
leu ch’el hagi stuiu accumpignar biaras strias sco confessur
al schaffot. El ha aschunschiu ch’el seigi en buc in soli
cass staus perschuadius che la condemnada seigi propi stada
culponta da ver fatg striegn. Biaras accusadas hagien suenter
haver gudignau la confidonza, plunschiu sur dalla ignoranza ni la
nauschadad dils derschaders ni ch’ellas hagien aunc ellas
flommas clamau Dieus sez sco perdetga da lur innoncenza.
La fin dall’idea fixa davart las
strias
La fin dils process da strias ha pér la victoria digl illuminissem purtau, il qual metteva buca pli la baselgia, mobein il saun giudezi el center. La davosa stria ei vegnida executada en Svizra 1782 sco gia menziunau all’entschatta. Endisch onns pli tard han ins barschau sil caset a Posen, aunc sut domini polac, duas dunnas. Ellas ein vegnidas truadas alla mort, perquei ch’ellas vevan egls cotschens s’inflammai ed il muvel dil vischin seigi trasora staus malsauns. Quei fatg vev’ins tratg neutier per mussar si che las dunnas seigien stadas strias. Ils cass da Glaruna e Posen ein ils davos process da strias enconuschents cun execuziun suandonta. L’idea fixa davart las strias ei buca stada surventschida immediatamein, plitost eis ella vivida vinavon ellas cardientschas blauas.
Ils process da strias ein svani – sco gia menziunau – sin fundament dil temps dil sclariment. Igl illuminissem ha denter auter purtau ina humanisaziun dil dretg penal.
Leutier s’udeva era la dismessa dalla tortura. Ins ha enconuschiu ch’ella seigi in instrument nunduvrabel per anflar la verdad. Ultra da quei ha la confessiun pers sia rolla decisiva pil process. En siu stagl han ins mess il mussament entras perdetgas ed indezis. La victoria dalla toleranza ei era vegnida cunfavorisada cheutras ch’ils cumbats motivai confessiunalmein ell’Europa ein i a fin. Ins era s’endisaus ch’ei detti ell’Europa dil vest duas pusseivladads dalla cardientscha cristiana, buca mo la catolica, mobein era l’evangelica. Colligiau cun quei era è il respect enviers la religiun dils auters, gie dalla dignitad humana insumma. Ch’il humanissem ei semess atras, ha muntau libertad – libertad, sco quei ch’ils carstgauns havevan mai enconuschiu avon. E cheutras era il patratg cristian el ver senn dil plaid restabilius. Pertgei nua ch’il spért digl Evangeli ei, leu ei era il spért dalla libertad.
Buca mintgin che di a mi: Segner, Segner,
vegn ad entrar el reginavel da tschiel, mobein quel che fa la
voluntad da miu Bab en tschiel.
Evangeli da Mattiu 7, 21